Khám phá những điệu múa của người Triêng

Được biết, người Triêng huyện vùng cao Nam Giang (có văn bản ghi là Tà Riềng), là một trong những nhóm địa phương thuộc dân tộc Giẻ Triêng sống tập trung ở các xã: La Dêê, Đắk Tôi, La Êê, Đắk Pring và một phần xã Tàh Bing. Tộc người Triêng/Tà Riềng này đã tồn tại trên dãy Trường Sơn hùng vĩ này bao nhiêu mùa rẫy cũng như những điệu múa của họ ra đời khi nào không ai nhớ nổi.


Thiếu nữ Triêng, trong vũ điệu za zá (múa tỉa hạt giống) tựa giống điệu múa Lăm Vông của nước bạn Lào

Bà Cha Rưm Ơn (67 tuổi), hiện đang ở tại thôn Đắk Tà Vâng, xã Đắk Tôi, huyện Nam Giang cho biết, người Triêng trong quá trình lao động sản xuất, sinh hoạt văn hoá cộng đồng đã sáng tạo ra những điệu múa phục vụ trong tín ngưỡng dân gian như: za zá (múa tỉa hạt giống), kpiêu zực zăil (múa bắt cá), túk chêm hoong (múa mừng được mùa). Tất cả đều phản ánh các mặt về đời sống, sinh hoạt văn hóa phong phú của bà con và thường được biểu diễn trong những dịp lễ hội truyền thống của cộng đồng. Người Triêng dù là nam hay nữ đều biết múa trước khi trưởng thành.

Vũ điệu za zá

Khi người Triêng chuẩn bị thực hiện nghi lễ hiến trâu được bắt đầu, thì cùng với trống, cồng chiêng được xướng lên, và trong âm điệu đinh tút trầm bổng véo von, thì điệu za zá, người Triêng gọi là múa tỉa hạt giống được mở màn. Những già làng nghiêng mình để diễn tấu cồng chiêng, còn đàn ông, thanh niên bắt nhịp dịch chuyển theo để thổi sáo đinh tút. Các bà, các chị thì hai tay co lại chụm bên hông bụng, hai chân hơi nhún về phía trước bắt đầu xoay từ bên trái qua phải theo vòng tròn. Khi quay bên nào, thì chân bên đó luôn phối hợp cùng hai cánh tay một cách nhịp nhàng.

Những thiếu nữ Triêng khi múa za zá, với các thao tác đưa hai tay lên ngang ngực, ngửa ra, tâng lên tâng xuống một cách nhẹ nhàng đều đặn, đến những động tác cuối đầu, chắp tay trước ngực của những thiếu nữ Triêng chào khách thể hiện khá rõ nét, giống điệu múa Lăm Vông của nước bạn Lào, tạo nên những bước đi nhẹ nhàng uyển chuyển làm nên một không khí lễ hội vừa trang nghiêm, tôn kính nhằm tạ ơn và cầu mong đất trời, thần linh ban tặng cho mọi người trong làng một vụ mùa tốt tươi, ấm no, nhưng lại vừa thể hiện cuộc sống đời thường - mừng xong một chu kỳ sản xuất.

Vũ điệu Kpiêu zực zăil

Kpiêu zực zăil, theo tiếng Triêng có nghĩa là múa bắt cá. Đây là điệu múa tập thể nam nữ Triêng. Theo đó, nam nữ kết hợp thành một vòng tròn theo nhịp trống chiêng, hòa cùng những bài đinh tút ngân nga với đôi bàn tay của phụ nữ Triêng như để úp bắt cá. Động tác này vừa mô phỏng việc tìm kiếm nguồn thực phẩm vừa thể hiện sự giao hoà giữa trời và đất, thiên nhiên cây cỏ và con người. Khi múa kpiêu zực zăil, đội múa bước chân quay mặt theo hướng vòng tròn từ trái qua phải và ngược lại. Sự cách điệu trong các động tác thể hiện và sự di chuyển hợp lý tạo ra đội hình rất đẹp và hiệu quả biểu đạt rất cao. Đội hình múa trong kpiêu zực zăil thường xuyên thay đổi, có khi là vòng tròn, có khi di chuyển thành hai hàng ngang, hàng dọc và có khi tạo thành đôi một. Đa số bước cơ bản của kpiêu zực zăil là bước chân di chuyển theo vòng tròn ngược chiều kim đồng hồ để phục vụ sự vận động tiến lên và lùi xuống. Dù thường xuyên thay đổi nhưng cuối cùng đội hình múa trong điệu kpiêu zực zăil vẫn trở về lại vòng tròn, bởi người Triêng quan niệm rằng, vòng tròn thể hiện sự đoàn kết của cả cộng đồng.

Và vũ điệu múa bắt cá.

Vũ điệu túk chêm hoong

Ngoài hai vũ điệu trên, người Triêng còn nổi tiếng với điệu túk chêm hoong (múa mừng được mùa), một điệu múa tập thể kết hợp giữa nam nữ. Điều dễ nhận thấy nhất của túk chêm hoong là từng động tác múa nhẹ nhàng, uyển chuyển, duyên dáng với những bước di chuyển ngắn, nhịp nhàng. Đây là vũ điệu mang tính cộng đồng, động tác có vẻ đơn giản nên ai cũng đều có thể hòa nhịp. Tuy nhiên, đôi tay của phụ nữ Triêng phải đưa lên đúng nhịp chiêng, đôi chân bước theo đúng nhịp của những bài sáo đinh tút. Vũ điệu mở đầu và kết thúc không theo một khuôn định, có thể kéo dài và kết thúc tùy thuộc vào không khí của lễ hội. Trong quá trình múa, các thiếu nữ Triêng còn cầm theo những bông lúa hoặc các thứ nông sản khác nhằm tượng trưng cho sinh hoạt kinh tế nông nghiệp của cư dân Triêng. Còn những đàn ông, cũng bắt nhịp theo đó mà thả hồn vào những bài đinh tút làm lắng đọng giữa không gian bao la của núi rừng, tạo nên một mạch nguồn không dứt.

Người Triêng với vũ điệu túk chêm hoong (múa mừng được mùa)

Cần được giữ gìn và phát huy

Anh Alăng Minh – Phó Chủ tịch UBND xã Đắk Tôi cho biết, từ bao đời nay lễ hội truyền thống của người Triêng trong xã Đắk Tôi nói chung và các xã có người Triêng sinh sống nói riêng, là nơi hội tụ các hình thức sinh hoạt văn hóa đặc sắc của cộng đồng, cũng là nơi khởi nguồn cho nghệ thuật múa được họ gìn giữ và phát triển. Trải qua bao năm tháng, những điệu múa của tộc người Triêng không những thỏa mãn được nhu cầu sinh hoạt văn hóa tinh thần trong cộng đồng, đã trở thành nét văn hóa quý báu, mà còn là niềm tự hào của của người Triêng. Lớp trẻ Triêng hôm nay, chủ yếu các em gái đã và đang được các già làng, các nghệ nhân dân gian truyền đạt lại cách biểu diễn điệu múa truyền thống, nhằm khôi phục và lưu truyền các hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng trong các dịp lễ hội để qua đó mà họ ngày càng có ý thức gìn giữ và bảo tồn các loại hình văn hóa nghệ thuật độc đáo này.

Chúng tôi cũng đã từng đến các làng người Triêng sinh sống trải dài theo trục của sông Thanh, sông Đắk Pring, yếu tố địa hình này đã phân chia vùng cư trú của người Triêng thành một “hành lang” nối liền với các bản làng của đồng bào Cơ Tu, Ve trong vùng và cũng đã tận mắt bắt gặp các chàng trai, cô gái Triêng múa vào những dịp Choóc đail (ngày hội đinh tút) đến những đêm lửa rừng bập bùng của mùa lễ hội truyền thống của làng, những điệu múa này tuy mộc mạc, dân dã nhưng có sức hút kỳ lạ làm say đắm lòng người.

Từ lâu, những điệu múa dân gian của tộc người Triêng huyện vùng cao Nam Giang (Quảng Nam) vừa thể hiện tính nghệ thuật cao qua từng bước đi, điệu nhảy, mà nó vừa mang đậm bản sắc văn hóa tộc người. Trong mỗi điệu múa Triêng, còn chứa đựng tâm hồn, tình cảm và cả cốt cách của người Triêng, thể hiện ước muốn về cuộc sống thanh bình, ấm no hạnh phúc của một cư dân sinh sống lâu đời trên vùng Trường Sơn…

Bài và ảnh: Nguyễn Văn Gia Phúc / http://baodulich.net.vn/